कसैलाई संक्रमण नै नभएर हो या पहिचान हुन नसकेर, कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) को प्रकोप विश्वभर फैलिसक्दा पनि नेपालमा अहिलेसम्म एक जना मात्र संक्रमित भेटिएका छन् । चीनको वुहानबाट फर्किएका ती संक्रमित व्यक्ति पनि अस्पतालमा उपचारपछि निको भएर माघको पहिलो सातै घर फर्किएका छन् । यसबीचमा संक्रमणका अरू घटना नदेखिए पनि विश्वभर जुन रूपमा यो प्रकोप फैलिएको छ, त्यो हेर्दा नेपाल ढुक्क भएर बस्न सक्ने स्थिति छैन । सम्भावित जोखिमसँग जुध्न सरकारले कैयौं तयारी गर्नुपर्ने देखिन्छ । भोलिका दिनमा एकै पटक धेरै जनामा यसको संक्रमण देखियो भने कसरी नियन्त्रण र रोकथामका उपाय अपनाउने भनेर सरकारी निकायहरूले स्पष्ट योजना बनाउन जरुरी छ ।
नेपालमा पनि चीन, इटाली, दक्षिण कोरिया र इरानमा झैं यसको प्रकोप तीव्र रूपमा फैलियो भने पूर्वतयारी अभावमा हाम्रो समग्र प्रणाली नै अस्तव्यस्त हुने चेतावनी विज्ञहरूले दिइसकेका छन्, जसलाई सरकारले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ । अहिलेसम्म ४ सय ४१ जनामा शंकास्पद
नमुना परीक्षण गरिए पनि यीमध्ये अधिकांश वुहानबाट फर्किएर ‘क्वारेन्टाइन’मा बसेकाहरू हुन् । ६६ वटा नमुना मात्र विदेशबाट फर्केका सर्वसाधारण नेपाली वा विदेशी पर्यटकबाट लिइएको हो । नमुना संकलन र परीक्षणको दायरा यो स्तरमा सीमित रहँदा हामीमा संक्रमण छैन भनेर निश्चिन्त रहन मिल्दैन । सम्भावित जोखिमसँग जुध्न सरकारले सबै प्रकारका तयारी गर्नैपर्छ ।
सबैभन्दा पहिले, सरकारले छिमेकी मुलुकसितका नाका र विमानस्थलको जाँचलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ, ताकि कोही संक्रमित व्यक्ति मुलुक प्रवेश गरेमा पहिचान गरेर अलग्गै राखी उपचार गर्न र अरूलाई संक्रमण फैलनबाट रोक्न सकियोस् । केही ठूला नाकामा यस्तो स्वास्थ्य
जाँचको व्यवस्था गरिए पनि नेपाल–भारत आवतजावत गर्ने साना नाकाहरूमा यससम्बन्धी कडिकडाउ गरिएको पाइँदैन । एउटै संक्रमित व्यक्तिबाट धेरैमा फैलिन सक्ने भएकाले थोरै व्यक्तिको आवागमन भनेर कतै पनि हेलचेक्र्याइँ गर्न मिल्दैन । र, यस्ता हेरक जाँच केन्द्र देखावटी रूपमा मात्र सञ्चालन गर्नुको कुनै तुक छैन, तिनलाई उत्तिकै स्रोतसाधन सम्पन्न बनाइनुपर्छ ।
दोस्रो, सरकारको ध्यान प्रकोप फैलिहालेमा कसरी बिरामीको परीक्षण तथा उपचार गर्ने र संक्रमण थप विस्तार हुनबाट रोक्ने भन्नेमा केन्द्रित हुनुपर्छ । कोरोनाले महामारी रूप लिएको कतिपय देशमा जसरी एक्कासि सयौंको परीक्षण एकैपटक गर्नुपर्ने अवस्था आयो भने अहिलेको हाम्रो प्रणालीले धान्न सक्दैन । सरकारले प्रयोगशाला परीक्षणमा पर्याप्त पूर्वतयारी गरेकै छैन । एकैपटक धेरै संक्रमित भेटिए भने टेकुस्थित राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशालामा विद्यमान उपकरण र जनशक्तिले थेग्ने अवस्था छैन । उक्त प्रयोगशालाको क्षमता दिनको एक सय र सातामा पाँच सय नमुना परीक्षण गर्न सक्ने मात्रै छ । त्यसैले प्रयोगशालाको क्षमता बढाउनु नै अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो । संक्रमण तीव्र रूपमा फैलिएमा थप उपकरण र जनशक्तिको जोहो कसरी गर्ने भन्ने स्पष्ट योजना सरकारसँग हुन आवश्यक छ । अर्को मुख्य विषय त, प्रयोगशालामा करिब एक हजार पाँच सय जनाको नमुना परीक्षण गर्न सक्ने रसायन मात्र बाँकी छ । सरकारले यसतर्फ पनि विचार पुर्‍याउनुपर्छ र आवश्यक रसायनको व्यवस्था गर्नुपर्छ । साथै, बिरामीका लागि अत्यावश्यकीय औषधिको मौज्दात पनि पर्याप्त राख्नुपर्छ । र, देशभरका स्वास्थ्यकर्मीहरूका लागि व्यक्तिगत सुरक्षाका सामग्रीहरूको पुग्दो जोहो गरिनुपर्छ ।
केही व्यक्तिमा मात्रै संक्रमण देखियो भने पनि फैलावट तीव्र बन्दै जान्छ । तसर्थ, सरकारले सबै विकल्पका योजनाहरू बनाउनुपर्छ । कति जनासम्म संक्रमित देखिएमा ‘क्वारेन्टाइन’ मा राखेर उपचार गर्ने, कुन अवस्था आए कम जोखिम भएका बिरामीलाई घरमै अरूको संसर्गमा नरहने गरी बस्न आग्रह गर्ने भन्ने जस्ता योजना सरकारसित चाहिन्छ । अर्को, यति ठूलो महामारीसित सरकार एक्लैले जुध्न सक्दैन । असामान्य परिस्थितिको सामना गर्न त्यही स्तरको अतिरिक्त स्रोतसाधन र प्रयत्न आवश्यक पर्छ । त्यसैले निजी क्षेत्रलगायत समाजका सबै तह र तप्काले यसमा सघाउनुपर्छ । नागरिक स्तरबाटै आवश्यक सतर्कता अपनाउनुपर्छ । रोगको संक्रमण सर्नबाट जोगिन मास्क लगाउने र बेलाबेलामा साबुनपानीले राम्रोसँग हात धुने गर्नुपर्छ । दीर्घ रोग, बढी उमेर र रोगसँग लड्ने क्षमता कम भएकाहरू बढी सतर्क रहनुपर्छ । कसैमा संक्रमण देखिइहाल्यो भने पनि उक्त व्यक्तिले अरूलाई रोग नसार्न आवश्यक सावधानी अपनाउनुपर्छ । यो सबै जनचेतना मुलुकभर फैलाउने मूल दायित्व भने फेरि पनि सरकारकै हो । यसका लागि तीनै तहका सरकारले निजी क्षेत्र र नागरिक समाजसित मिलेर काम गर्नुपर्छ ।