आमाबुबाले ओखलमा जडीबुटी कुट्न लगाउँदा उनले कहिल्यै नाइँनास्ति गरेनन् । औषधि बनाउन होस् या घर/घरमा पुर्‍याउन कहिल्यै अल्छी मानेनन् । वैद्य परिवारमा जन्मेका उनलाई विद्यालय शिक्षा अध्ययनका क्रममा आधुनिक चिकित्सातर्फभन्दा परम्परागत उपचार विधितर्फ आकर्षण बढ्यो । सानैदेखि जडीबुटीसम्बन्धी हस्तलिखित ‘थ्यासफू’ घण्टौं लगाएर अध्ययन गर्थे । दरबार हाइस्कुलबाट २०३९ सालमा एसएलसी पास गरे । बुबा हरिकृष्ण र कान्छाबा कविराज विश्वनाथ वैद्यसँग नाडी विज्ञान पनि सिके । किशोरावस्थादेखि नाडीको गति नापेर बिरामीको उपचार गर्दै आइरहेका उनी बुढ्यौलीमा पनि उत्तिकै सक्रिय छन् । उनी हुन्– काठमाडौं नरदेवीका ६५ वर्षीय वासुकृष्ण वैद्य ।
उनको पुस्ताले परम्परागत वैद्य उपचार गर्दै आइरहेको ५ सय ६ वर्ष पुरानो लिखित इतिहास छ । इतिहासविद् महेशराज पन्तले ‘पूर्णिमा’ पुस्तकमा नेपाल संवत् ६३७ देखि ८८५ सम्म पाटन सौगलमा मल्लकालीन राजाको मूल वैद्य लामुल वैद्य भनी उल्लेख गरेका छन् । लामुलको अर्थ राजवैद्य हो । असनबाट इन्द्रचोक जाँदा सय मिटर हिँडेपछि बालकुमारी केलटोल पुगिन्छ । त्यहाँ तिलिंगा अर्थात् पल्टन घर छ । पृथ्वीनारायण शाहका छोरा प्रतापसिंहको पालामा काजी अभिमान सिंह बस्न्यातले काठमाडौंमाथि विजय प्राप्त गर्न भूमिका खेल्ने ७२ जना सेनाको नाममा १८३२ मा ‘तिलिंगा घर’ बनाएको इतिहास छ । त्यही घरमा ७ पुस्तादेखि ‘तिलिंगा औषधालय’ को नाममा वैद्यको औषधि पसल चलेको छ । पछिल्ला पुस्ता हुन्– वासुकृष्ण ।
उनी सुनाउँछन्, ‘हाम्रो पुर्खा जहाँ–जहाँ लडाइँ हुन्थ्यो, त्यहाँ पुगेर घाइते सिपाहीको उपचारमा खटिन्थे । शाहवंशीय राजाहरूले राज्य विस्तारका क्रममा वैद्यहरूलाई सँगसँगै लैजाने गर्थे । वैद्यहरूले खेलेको भूमिकाको कदर गर्दै काजी बस्न्यातले तिलिंगा घरमा औषधालय खोल्न अनुमति दिएका थिए ।’ सुरुवातमा औषधालय ६ खण्ड (३ कवल) मा फैलिएको थियो । औषधि बनाउने कामदार १२ देखि १५ जना थिए । हातखुट्टा भाँचिएका, मर्केका, नाक, कान, घाँटी, आँखा दुखेर उपचार गर्न आउनेको भीड लाग्थ्यो । औषधि बनाउन र बेच्न भ्याइनभ्याइ हुन्थ्यो । औषधि बनाउन आवश्यक हीरामोती, रत्न, पन्ना, मुगाजस्ता बहुमूल्य वस्तु र जडीबुटी घरमै ल्याइदिन्थे । पछि मानिसहरूको आकर्षण आधुनिक उपचार पद्धतिमा बढ्न थालेपछि ठूलोबुबा र माइला बुबाले छाडेर हिँडे । उनीहरूका सन्तानले पनि निरन्तरता दिएनन् ।
अहिले वासुकृष्ण एक्लैले औषधालय चलाउँदै आएका छन् । पसल पनि एउटा खण्डको पनि आधामा खुम्चिएको छ । कामदार पनि एक–दुई जनामा मात्र छन् । वासुकृष्णका सन्तानले पनि अर्कै पेसा अँगालिसकेका छन् । आफू भने कमाउनेमा भन्दा पनि पुण्य काम ठानेर सेवा दिइरहेको वासुकृष्णले सुनाए । भने, ‘वरिष्ठ डाक्टरहरूले सन्चो बनाउन नसकेका रोग निको बनाउन पाउँदा आत्मसन्तुष्टि मिल्छ । यसलाई ठूलो धर्मको रूपमा लिएको छु ।’ पछिल्लो समय उपत्यकामा थुप्रै वैद्य पसलहरू खुलेका छन् । तर, अरूभन्दा तिलिंगा औषधालय फरक छ । यहाँ नाडीको चाल जाँचेर उपचार गरिन्छ । ‘तिलिंगा’ ब्रान्डको औषधिबाहेक अन्य ब्रान्डको कमै मात्रामा बिक्री गरिन्छ । वासुकृष्ण औषधि हातैले तयार पार्छन् । मिसावट गर्दैनन् । भन्छन्, ‘कम मात्रामा बनाउँछु । शुल्क महँगो पर्न सक्छ । तर, औषधि शुद्ध बनाउँछु ।’ उनी घरमै च्यवनप्रास तयार पार्छन् । क्यान्सर, मिर्गौला, सुगर, प्रेसर, बाथ, हाडजोर्नी, छाती, पेट दुखेको, निद्रा नलागेको, दम, अल्सर, पत्थरी, रुघाखोकी, ज्वरो, टाइफाइड, जन्डिस, खटिरा, दाग, पुरानो घाउ बल्झेको, मर्केको ठाउँमा लगाउने लेपलगायत ६४ थरीका औषधि उत्पादन गर्छन् । उनी अहिले औषधि बनाउन आवश्यक यार्सा, पाँचऔंले, सिलाजित, जटामसी, सेतोचिनी, सतुवा, हर्रो, बर्रो, पाखनवेद, चिराइतोजस्ता बहुमूल्य जडीबुटी पाउन पनि मुस्किल पर्ने गरेको सुनाउँछन् । ‘पहिला ललितपुरको लेले, चापागाउँ, गोदावरीदेखि लिएर हुम्ला, जुम्ला, मुगु, सिन्धुली, पोखरा, नुवाकोट, ताप्लेजुङ, पाँचथरलगायत क्षेत्रबाट आउँथ्यो,’ उनले भने ।
उनको पुस्ताको इतिहास यतिमा सीमित छैन । तत्कालीन राजा रणबहादुर शाहको पालामा बिफर लागेकालाई तामाकोशीपारि डाँडो कटाइन्थ्यो । उतिबेला देश निकालापछि बिफरले छोएका बालबालिकालाई पश्चिममा मर्स्याङ्दीपारिसम्म पुर्‍याइयो । धेरै नेवार परिवारले बालबालिकासहित उपत्यका छाड्नुपर्‍यो । बिफरसँगै खिचा कै, भुस कै, क्यएक्यए कैजस्ता खटिराले पनि मानिसलाई सताएको उनी सुनाउँछन् । त्यस्तो विपद्का बेला आफ्ना पुर्खाले उपचार गरेर धेरैको ज्यान जोगाएको उनले बताए । उनी भन्छन्, ‘तःकैले त सद्दे मानिसलाई तुरुन्तै कुरूप बनाउँथ्यो, दृष्टिविहीन बनाउँथ्यो र मृत्युको अवस्थासम्म पुर्‍याउँथ्यो । त्यो बेला पुर्खाले धेरैलाई घरायसी खोप बनाएर उपचार गरेको इतिहास छ ।’
गोरक्षबहादुर न्हुछे प्रधानको पुस्तक ‘मेरा श्रद्धेय पुर्खाबारे संक्षिप्त इतिहास’ मा रणबहादुर शाहकी पत्नी कान्तिवती बिरामी परेको र वैद्यले दिएको औषधि सेवनले रानीको शरीरमा फोकाहरू उठेको उल्लेख छ । राजाले नचाहिने औषधि खुवाएको भनी वैद्यलाई मृत्युदण्ड दिएका थिए तर पछि उक्त वैद्यले दिएको औषधि ठिकै भएको कुरा खुल्न आयो । रानीले खानपिनमा ध्यान नदिँदा बिरामी परेको पुष्टि भएपछि दरबारमा वैद्यहरूलाई थप सम्मान दिएको प्रधानको पुस्तकमा उल्लेख छ । वासुकृष्णका अनुसार पहिला दरबारमा वैद्यहरूले महारानीलाई छुन पाउँदैनथे । काँचो धागो नाडीमा बेरेर त्यसबाट गति पत्ता लगाएर रोग पत्ता लगाउने गरिन्थ्यो ।
उपत्यकामा प्राचीनकालदेखि नाग वैद्य, ग्वलः र व्याघ्री वैद्य प्रख्यात छन् । बाघको घाँटीमा हड्डी अड्किँदा उपचार गरिदिएका वंशज व्याघ्री वैद्यको रूपमा परिचित छन् । व्याघ्री वैद्य वासुकृष्णका पुस्ता मानिन्छ । नाग वैद्य कर्कोटक नागराजाकी श्रीमतीको आँखा दुख्दा निको बनाइदिने ज्यापू वैद्य हुन् । लंकाका राजा रावण गोकर्णमा तपस्या बस्दा बिरामी परेपछि बेसारको ओखती बनाएर खुवाई निको बनाइदिने पशुपति क्षेत्रका ग्वल वैद्यको रूपमा परिचित छन् । पहिलाका राजाहरूले रोग निको बनाइदिएबापत उपहार दिने गरिन्थ्यो । ज्यापू वैद्यलाई कर्कोटक नाग राजाले मणि, माणिक्य आदि बहुमूल्य हीरा जडित भोटो उपहार दिएको किम्वदन्ती छ । जुन रातो मत्स्येन्द्रनाथको भोटो जात्राका क्रममा प्रत्येक वर्ष राष्ट्रप्रमुखको उपस्थितिमा ललितपुरको जावलाखेलमा देखाइन्छ । व्याघ्री वैद्यहरूलाई पनि त्यतिबेला राजाहरूले थुप्रो जग्गा जमिन उपहार स्वरूप दिएको इतिहास छ । इतिहासविद् पन्तले पूर्णिमा पुस्तकमा ‘पाटनको शातिग्ल (सौगल) चाबहालका विश्वराज वैद्यलाई राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले ने.सं. ७४७ (वि.सं. १६८४) वैशाखकृष्ण नवमीको दिन त्यही बहालको, १ खा, १७ हात नापो भएको, तरकारी बारी १४ मोहर टङ्कामा बेची गरिदिएको राजीनामा पत्र’ भनी उल्लेख गरेका छन् ।
रोग निको बनाइदिएबापत उपहार दिने चलन अहिले पनि छ । कतिपयले डाक्टरहरूले निको बनाउन नसकेको रोग सन्चो बनाइदिएको भनी सुनको औंठी दिनेहरू पनि छन्,’ वासुकृष्ण सम्झन्छन्, ‘कतिपयले चाँदीको करुवा त कतिपयले चाँदीका सुकुन्दा दिनेहरू छन् ।’ परम्परागत औषधि बनाउन वासुकृष्णकी ६२ वर्षीया श्रीमती निर्मला वैद्य पनि उत्तिकै सक्रिय छिन् । विवाहअघि निर्मलालाई आयुर्वेद औषधिका बारेमा ज्ञान थिएन । महत्त्व बुझेयता निरन्तरता दिँदै आइरहेको उनले बताइन् । निर्मला सुनाउँछिन्, ‘पहिले त मलाई केही थाहा थिएन । आयुर्वेद औषधिले पनि रोग निको हुन्छ र भन्ने लाग्थ्यो । तर, विस्तारै यसको महत्त्व बुझ्दै गएँ । पछि म पनि औषधालयमै व्यस्त हुन थालेँ ।’
इतिहासविद् पन्तका अनुसार औषधालयलाई लिच्छविकालमा ‘अरोग्यशाला’ भनी सम्बोधन गरिएको छ । आयुर्वेदका बारेमा राष्ट्रिय अभिलेखालयमा नेपाल संवत् सुरु हुनुभन्दा अगाडिका ग्रन्थहरू छन् । तर, अध्ययन अनुसन्धान भने कमै मात्रामा हुने गरेको बताएका पन्तले भने, ‘सम्बन्धित निकायले चासो नदिँदा क्रमशः आयुर्वेदको ज्ञानहरू हराउँदै गएको छ । हामी सानोछँदा आयुर्वेदको औषधि खाएमा नेपालको पैसा विदेश जाँदैन भन्थ्यो । तर, अहिले आयुर्वेद औषधि प्रायः विदेशबाट आउन गरेको छ । विगतमा भारत, बेलायत, जर्मनी, फ्रान्सलगायत मुलुकबाट नेपाली औषधिको माग हुन्थ्यो ।’
नेपाल आयुर्वेद चिकित्सक संघका पूर्वअध्यक्ष डा.प्रकाश ज्ञवालीले सरकारले चासो दिएमा नेपाललाई आयुर्वेद उपचारको केन्द्र बनाउन सकिने बताए । ‘संसारमा नभएको जडीबुटी नेपालमा छ । तर, नीतिगत अलमलका कारण आम्दानीको बाटो बनाउन सकिरहेको छैन,’ उनले भने, ‘वार्षिक ४० अर्बभन्दा माथिको व्यापार छ । फाइदा सबै विदेशी कम्पनीले लिइरहेको छ ।’ जडीबुटी वन मन्त्रालयअन्तर्गत छ । ‘तर, वनले काठजन्य वस्तुलाई बाहेक जडीबुटीको बारेमा त्यति ध्यान दिन सकिरहेको छैन,’ उनले भने, ‘भारतमा जस्तै नेपालमा पनि वनस्पति बोर्ड बनाउन सकेमा समस्या समाधान गर्न सकिन्छ ।’