काठमाडौं । स्वस्थ जीवनका लागि केवल मेहनत होइन, आराम, सम्बन्ध र मानसिक सन्तुलन पनि त्यत्तिकै जरुरी छन्।
अफिसको काम जीवनको हिस्सा हो — जीवन होइन।

कामको अत्यधिक दबाब केवल शरीरमा होइन, मस्तिष्कमा पनि गहिरो असर पार्दछ। यस्तो तनावले बेचैनी, अवसाद, निराशा र आत्महत्यासम्मका विचार उत्पन्न गराउन सक्छ। मनोवैज्ञानिक करुणा भास्कर भन्छिन् — “तनावलाई रबर ब्यान्डझैं हो, धेरै तानेपछि अन्ततः यो चुँडिन्छ।”

भारतमा हालै यस्ता घटनाहरू बढिरहेका छन् — जस्तै झाँसीका ४२ वर्षीय तरुण सक्सेना र मुंबईका बैंक म्यानेजर सुशान्त चक्रवर्ती ले कामको अत्यधिक दबाबका कारण आत्महत्या गरे। सुसाइड नोटमा उनीहरूले उल्लेख गरेका थिए कि लक्ष्य पूरा गर्न असम्भव दबाब र निद्राको अभावले उनीहरूलाई तोडेको थियो।

विशेषज्ञहरूका अनुसार समस्या कडा मेहनत होइन, असह्य कार्य–संस्कृति हो। सिलिकन भ्याली शैलीको “२४ घण्टा काम” प्रवृत्ति भारतमा जड जमाउँदै गएको छ। पूर्व इन्फोसिस प्रमुख नारायण मूर्ति ले युवाहरूलाई “हप्तामा ७० घण्टा काम गरौं” भनेका थिए — तर यस्तै सोचले नै जापानमा “करोशी” (कामको बोझले मृत्यु) जन्माएको हो।

आज भारतमा ५१% कर्मचारी हप्तामा ४९ घण्टा भन्दा बढी काम गर्छन्, र धेरैजसो २४×७ फोन र इमेलसँग बाँधिएका छन्। लगातार दबाबका कारण ६२% कर्मचारी ‘बर्नआउट’ वा थकावटबाट ग्रस्त छन् — जुन विश्व औसतको तीन गुणा बढी हो।

तनावले केवल मानसिक होइन, शारीरिक असर पनि पार्दछ। लगातार तनावले कोर्टिसोल, एड्रिनालिन जस्ता हर्मोनहरू बढाउँछ, जसले हृदयाघात, स्ट्रोक, उच्च रक्तचाप र निद्राको समस्या निम्त्याउँछ। लामो समयसम्म यस्तो अवस्था रहँदा शरीर “मेसिनझैं” प्रतिक्रिया दिन थाल्छ।

युवापुस्ता—विशेषतः Gen Z र मिलेनियल्स—यस समस्याबाट बढी प्रभावित छन्। उनीहरूमा तीव्र महत्वाकांक्षा, फोनमा निर्भरता र कमजोर सामाजिक सम्बन्धका कारण मानसिक सहनशीलता घट्दै गएको छ। विशेषज्ञहरूले यो प्रवृत्ति “फोन–आधारित पुस्ता” को चिनारीका रूपमा व्याख्या गर्छन्।

मानसिक स्वास्थ्य सुधारका लागि धेरै कम्पनीहरूले अब पहल गर्न थालेका छन् — आफ्ना कर्मचारीहरूका लागि काउन्सेलिङ, वेलनेस अवकाश, र मानसिक स्वास्थ्य सत्रहरू सुरु गरेका छन्।
तर विशेषज्ञहरू भन्छन् — काउन्सेलिङ मात्रै होइन, कम्पनीहरूले कामको बोझ र लक्ष्य निर्धारणको ढाँचा नै पुनर्विचार गर्नुपर्छ।

अन्ततः, तनावग्रस्त कार्य–संस्कृतिले कम्पनीहरूको उत्पादकता र अर्थतन्त्र दुवैमा घाटा पुर्‍याइरहेको छ। रिपोर्टअनुसार, भारतले हरेक वर्ष १४ अर्ब डलर (१.१८ लाख करोड रुपैयाँ) कर्मचारीहरूको कमजोर मानसिक स्वास्थ्यका कारण गुमाइरहेको छ।